![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/3.Rembschedel.5.c-1024x810.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nDe schedels van Teste: Val\u00e9ry, domheid en de dood<\/strong><\/p>\n\n\n\n Amsterdam 1986-2019<\/p>\n\n\n\n De schedel in het oog<\/strong><\/p>\n\n\n\n Op de terugreis van Amsterdam naar Parijs kijkt Paul Val\u00e9ry uit het raam van de trein. \u2018Wat mij betreft, wieg ik mij, van het moment dat de wagons zich in beweging zetten, steeds op een kinderlijke en met mythen doorvlochte metafysica.\u2019 Hij verliest zich in gedachten over identiteit, ruimte en de Tijd:<\/p>\n\n\n\n \u2018de trein vervormt zich tot model van de Tijd [\u2026] Hij verslindt alle zichtbare dingen, brengt alle geestelijke onderwerpen in beweging, valt brutaal de gestalten dezer wereld met zijn massa aan, veracht bossen, huizen, provincies: velt bomen, doorboort bruggen, slingert telefoonpalen weg, slaat al de lijnen: kanalen, voeren, wegen, die hij oversteekt, ruw achter zich neer; hij verandert bruggen in donders, koeien in projectielen en de steenachtige structuur van zijn weg in een tapijt van sterrebanen.\u2019 (Vertaling A.A.M Stols)<\/p>\n\n\n\n Als de avond valt en de lichten aangaan ziet hij zichzelf in de ruit, terwijl het landschap langsraast: \u2018Ik verschijn aan mijzelf onder het glas, onbeweeglijk en warm gekleurd; en als ik mij iets buig naar dat door schaduwen verbrokkelde \u201cik\u201d dat mij aankijkt, verduister ik het, verlies ik mij, word ik de nachtelijke chaos.\u2019<\/p>\n\n\n\n In de kloof tussen binnen- en buitenwereld duiken schijngestalten op, zoals het Ik. Hij merkt op dat dit soort begoochelingen bij wijsgeren leidt tot genot en \u2018droomerijen die zij naar verkiezing herscheppen tot theoretische overpeinzingen.\u2019 Hij noemt de schaduwen uit de grotparabel van Plato: \u2018Zijn door de natuur gevormde donkere kamer heeft een der beroemdste \u201cwaardewisselingen\u201d (transmutations de valeurs) tot resultaat gehad.\u2019<\/p>\n\n\n\n In 1925, kort na zijn door de surrealisten gesmade benoeming tot de Acad\u00e9mie, bezoekt Val\u00e9ry de huizen van Descartes en Rembrandt, die tegelijkertijd in Amsterdam woonden: \u2018Men is gedwongen hun droomen te herleven.\u2019 Juist in de buitenstaander komen de theorie\u00ebn tot leven. \u2018In het beroep van wijsgeer is een essentieel iets: niet begrijpen. Zij moeten van een ster vallen, en eeuwige vreemdelingen worden. Zij moeten zich oefenen in het verbazen over de gewoonste dingen.\u2019 Omdat Descartes, het \u2018genie van onderscheiding en orde\u2019, onbekend was met de lokale conventies, \u2018geplaatst in de levende massa van hun vreemde natie\u2019, was hij in staat \u2018als een meetinstrument dat men in een vat dompelt\u2019, zijn geest te peilen. <\/p>\n\n\n\n Het verblijf van Descartes leidt bij Val\u00e9ry tot \u2018quasi-cartesiaanse\u2019 dromerijen. \u2018Ik kan niet iemand beminnen zonder hem mij z\u00f3\u00f3 voor te stellen dat hij daardoor z\u00e9\u00e9r verschillend van zichzelf wordt.\u2019 Vervolgens buigt hij zich over Rembrandt.<\/p>\n\n\n\n \u2018In die tijd leefde er in Amsterdam een schilder van kleine wijsgeren waarvan wij er in het Louvre twee of drie, allen bewonderenswaardig, bezitten.\u2019<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n De schedel van Rembrandt<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tijdens zijn tournee door Nederland (7-19 december 1925) houdt Paul Val\u00e9ry een \u2013 nimmer gepubliceerde – lezing: \u2018Introduction \u00e0 la m\u00e9thode de Rembrandt\u2019. Met Alexander Stols, die in 1926 een vertaling van \u2018La Soir\u00e9e avec M. Teste\u2019 in De Gids<\/em> publiceert en in de lente van hetzelfde jaar de tekst Le Retour de Hollande<\/em> uitgeeft, bezoekt hij het Mauritshuis en het Rijksmuseum. Tijdens zijn huwelijksreis in 1900 had Val\u00e9ry de schilderijen al eens bestudeerd, maar nu zocht hij een bevestiging van zijn intu\u00eftie dat Rembrandt streefde naar een synthese van schilderij en ets (‘vorm en omtrek’). <\/p>\n\n\n\n Hij noemt Rembrandt \u2018de schilder van kleine filosofen\u2019 die hem eerder doen denken aan de bezonnen Spinoza dan aan Descartes:<\/p>\n\n\n\n \u2018Zij lanterfanteren en flaneren niet aan de Amstel of op de Dam, met hun geest nu eens intus<\/em> dan weer extra<\/em>, overgaand van de ene wereld in de ander, en van een systeem van het universum naar een voorval op straat of in de gracht.<\/p>\n\n\n\n ‘Die kleine filosofen van Rembrandt zijn opgesloten filosofen. Ze rijpen nog in het fornuis<\/em>. Een zonnestraal die met hen is ingesloten verlicht hun stenen kamer, of nauwkeuriger: schept een kinkhoren van helderheid in de duistere grootsheid van een kamer. De helix van een wenteltrap die uit het duister daalt, het perspectief van een verlaten galerij wekken of vergroten ongemerkt de indruk het interieur te zien als een vreemde schelp bewoond door een klein intellectueel dier dat er zijn lichtende substantie heeft uitgescheiden.\u2019 Le retour de Hollande<\/em> (1926)<\/p>\n\n\n\n Opmerkelijk genoeg draait het schilderij van de Mediterende filosoof<\/em> in het Louvre (olie op eikenhout, circa 1632), waar Val\u00e9ry door was geobsedeerd, nu juist om die wisselwerking tussen \u2018intus en extra\u2019. <\/p>\n\n\n\n In licht versneld perspectief zien we twee figuren in een gewelfd interieur. Een oude vrouw met een ketel rakelt het vuur op in een open haard. Een oude man met een muts zit naast een opmerkelijk gekromd raam aan een tafel vol boeken en een ganzenveer. In de muur achter de verstilde filosoof is een zware kelderdeur, erboven, in het centrum van de voorstelling, hangt een rieten mand. Een houten wenteltrap draait naar een duistere bovenkamer. De slingerende lijnen schetsen een barokke architectuur. <\/p>\n\n\n\n Rembrandt heeft de voorstelling later gespiegeld in een ets, \u2018Hieronymus in een donker studeervertrek\u2019 (circa 1642). Maar deze kamer is hoekiger, minder organisch. Hier zit de filosoof onder een wenteltrap, gebogen over zijn boeken, met een wereldbol, crucifix en schedel onder handbereik. De opstelling voldoet aan het topos van de geleerde filosoof die melancholisch de grenzen van de menselijke kennis bespiegelt. In het Louvre hangt ook een schilderij van Ferdinand Bol met een wijsgeer die mediteert bij een schedel. In Phaidon<\/em> definieert Plato filosoferen als het praktiseren van de dood. Door zich te verliezen in zijn gedachten, bevrijdt de filosoof zich van de ketenen van het lichaam. <\/p>\n\n\n\n Maar waar is de schedel in de <\/em>Mediterende filosoof gebleven?<\/em><\/p>\n\n\n\n Van enige afstand herkennen we in het trapgat een oog, in de open haard het gebit, en in het gekromde raam de schedelrand; en dan klapt de voorstelling om. Er is geen doodskop te zien in het interieur, omdat het interieur is besloten in een doodskop. Het totaal is gevat in een detail dat er de vergankelijkheid van blootlegt. Het duister links op het doek wijst erop dat de schedel staat op een donkere plank, net als in de ets van Hieronymus. <\/p>\n\n\n\n De positie van de schedel doet ook denken aan een ets van Hercules Segers (1598-1638) uit circa 1620, wiens werk Rembrandt verzamelde. <\/p>\n\n\n\n Vanouds is de schedel zowel een symbool van IJdelheid als een attribuut van Wijsheid (Sapientia doet aan reflectie). Het een heeft met het ander te maken. Oog in oog met de dood dringt de nietigheid van dit aardse bestaan tot ons door, wat leidt tot melancholie. De filosoof ziet zichzelf in de glimmende schedel die hij bestudeert. <\/p>\n\n\n\n En als de bezoeker van het Louvre in het vredige tafereel opeens een doodskop herkent, beseft hij dat niet alleen alle kunst, maar ook ons bestaan een schijnvertoning is, een zwak spiegelbeeld van de \u2018ware\u2019 wereld. En zo bevinden we ons weer in de grot van Plato.<\/p>\n\n\n\n Carnet de Londres<\/strong><\/p>\n\n\n\n Gek genoeg heeft Val\u00e9ry de archimboldeske schedel in het clair-obscur niet herkend, getuige de tekening die hij van het schilderij heeft gemaakt in zijn notitieboekje uit 1894 (Carnet de Londres<\/em>), de periode dat hij werkt aan Monsieur Teste<\/em>. (Zijn naam verwijst naar testus, \u2018hoofd\u2019, maar ook naar testis, \u2018getuige\u2019.) Even verderop schetst Val\u00e9ry nota bene een schedel, alsof er in zijn achterhoofd iets gloort. En ook in de opmerkingen van Le Retour de Hollande<\/em> lijkt hij erop te zinspelen, zonder dat het tot hem door lijkt te dringen.<\/p>\n\n\n\n Val\u00e9ry herkent wel een omgekeerde wereld, met de zon in huis: <\/p>\n\n\n\n \u2018Het denkbeeld van het terugvouwen in zichzelf, dat van diepte<\/em>, dat van de vorming van zijn kennissfeer door het wezen zelf, worden gesuggereerd door die opstelling die vaag, maar onvermijdelijk, geestelijke analogie\u00ebn wekt. De ongelijke verdeling van het licht, de vorm van het beschenen gebied, het afgebakend gebied van die zon, gevangen in een cel waar hij enkele objecten definieert en situeert en andere mysterieus vaag laat, doen voelen dat de aandacht<\/em> en de afwachting van de idee<\/em> het werkelijke onderwerp van de compositie zijn. De figuur van het kleine denkende wezen is opmerkelijk gesitueerd met betrekking tot de figuur van het licht.\u2019<\/p>\n\n\n\n En even verderop wijst hij op het bedriegelijke effect van het clair-obscur: \u2018Terwijl ons bewustzijn de juist gedefinieerde voorwerpen en de kenmerkende gegevens van het schilderij opnoemt, – ondergaan wij soms de dove, en als het ware zijdelingse werking der vlekken en stroken van het licht-en-donker.\u2019 De kunstenaar speculeert op het geheim van de onvolledige waarneming. <\/p>\n\n\n\n \u2018Die geografie van schaduw en licht is zonder betekenis voor het verstand; zij is vormeloos voor hem, zoals hem de beelden der landen en zee\u00ebn op de kaart vormeloos zijn; maar het oog bemerkt, dat de geest niet weet te defini\u00ebren, en de kunstenaar die in het geheim van deze onvolledige waarneming is, kan op haar speculeren, kan aan het geheel der lichtplekken en schaduwen een beeld verlenen dat een plan, en ten slotte een verborgen functie, in de uitwerking van het werk dient.\u2019 <\/p>\n\n\n\n Bijna lijkt Val\u00e9ry het geheim te doorgronden: \u2018Het zelfde schilderij zou aldus twee gelijktijdige composities dragen, ene der afgebeelde lichamen en voorwerpen, een andere van de plaatsen van het licht.\u2019 De kunstenaar weet de toeschouwer te voeren naar de schaduwen, \u2018de verstrooide en weerlooze delen der gevoelige ziel\u2019, waar voorgevoelens, verwachtingen, tweestrijd, ten grondslag liggen aan iets nieuws. \u2018Dat is een kunst van verschillende dimensies construeren, of, als het ware, de omstreken<\/em> en de diepten<\/em> der duidelijk gezegde dingen regelen.\u2019<\/p>\n\n\n\n En dan keert Val\u00e9ry weer naar de metafysische ervaringen in de trein; <\/p>\n\n\n\n \u2018De trein remt en houdt stil aan den buitenkant van Parijs. Hij zet zich zachtjes aan in beweging voor de finale \u2026 Het traject is een werk dat vrij veel gelijkenis vertoont met een symphonie. Die analogie gaat zelfs door tot in het ongeduld der menschen, die hun hoeden opzetten, zich gereed maken, opstaan en naar den gangen van de wagon gaan.\u2019<\/p>\n\n\n\n Trompe l\u2019oeil<\/strong><\/p>\n\n\n\n De Mediterende filosoof<\/em> is het enig bekende schilderij van Rembrandt met een archimboldeske trompe l\u2019oeil, reden om te veronderstellen dat het niet van Rembrandt is. Misschien verklaart dit ook dat de schedel (bij mijn weten) niet eerder is opgemerkt, of mogelijk als toevalligheid verworpen. <\/p>\n\n\n\n Maar ook van Holbein kennen we slechts \u00e9\u00e9n schilderij met een optische illusie, De Gezanten<\/em> (1533); en ook in de grijze anamorfose herkennen we van opzij een schedel die alle wereldse rijkdom relativeert. Bovendien is de doodskop een handtekening van de maker: hol-been.<\/p>\n\n\n\n Anderzijds kennen we wel het Joodse bruidje<\/em> uit 1641 (\u2018Girl in a picture frame\u2019). Door het meisje te schilderen met beide handen buiten de lijst, wekt Rembrandt de illusie de visuele ruimte te doorbreken; omgekeerd wijst hij indirect op het kunstmatige van de hele voorstelling. Volgens Ernst van de Wetering is het doek een typisch voorbeeld van Rembrandts kortstondige fascinatie door trompe l\u2019oeil-composities, tussen 1639 en 1642, in de tijd dat ook de Mediterende filosoof<\/em> is gemaakt. (\u2018Connoisseurship and Rembrandt’s Paintings: New Directions in the Rembrandt Research Project, part II\u2019, in The Burlington Magazine<\/em>, februari 2008) <\/p>\n\n\n\n De paradox is dat kunstenaars de ijdelheid van het bestaan hebben vereeuwigd.<\/p>\n\n\n\n Ook de mand in het centrum van de Mediterende filosoof<\/em> is een embleem van vanitas, getuige bij voorbeeld het vers van Jan Luyken in Spiegel van het Menselijk Bedrijf<\/em> (1694): <\/p>\n\n\n\n De Mandemaaker<\/em> Die waatter schepte met een Mand, <\/p>\n\n\n\n Die scheen niet wel by zyn verstand:<\/p>\n\n\n\n Veel Handen soecken Heil te grypen,<\/p>\n\n\n\n In’t gaatich vat van deesen tyd,<\/p>\n\n\n\n Maar ’t sal haar altemaal ontsypen,<\/p>\n\n\n\n Schep Heil in ’t vat der Eeuwigheid.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n [wordt vervolgd]<\/p>\n\n\n\n Matthijs van Boxsel Ter inleiding: Toen ik in 1985 met Gijs van der Ham werkte aan een tentoonstelling voor het Paleis op de Dam, Imprim\u00e9 en Hollande, Franse boeken in Nederland gedrukt, heb ik tijdens de opening een interpretatie van het schilderij \u2018Mediterende filosoof\u2019 voorgelegd aan enkele Rembrandt-specialisten; ze vonden het allen vergezocht. In antwoord op […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[7,6,4,5],"class_list":["post-510","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","tag-de-schedels-van-teste","tag-paul-valery-en-rembrandt","tag-rembrandt-meditating-philosopher","tag-the-hidden-skull-of-rembrandt"],"yoast_head":"\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/1.Rembran038-1024x878.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/4.RP-P-OB-186-1024x887.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/Rembrandt.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/8.1620.ca_.Hercules-Segers.RP-P-H-OB-866-1024x701.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/5.1894.Teste_.VAlery.933-660x1024.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/5.b.1894.3-1024x662.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/12.a.Holbein.Ambassadeurs-1024x1010.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/9.Rembrandt_Girl_in_a_Picture_Frame-739x1024.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n
’t Ondichte vat, En houd geen nat.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.matthijsvanboxsel.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/13.Luiken.variant.Mandemaker-kopie.jpg\")
<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"